واکاوی و تحلیل آیین سوگواری در شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه مجازی، جامعه المصطفی العالمیه قم، قم، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه مجازی، جامعه المصطفی العالمیه قم، قم، ایران

چکیده

شاهنامه فردوسی، به‎عنوان یکی از گران‌سنگ‌ترین متون ادبی و فرهنگی ایران، نه‎تنها روایتی حماسی از تاریخ اساطیری و پهلوانی ایران است، بلکه آیینه تمام‌نمای باورها، آیین‌ها و مناسبات اجتماعیِ ایرانیان باستان نیز به شمار می‌رود. در میان انبوه آیین‌ها و رسوم بازتاب‌یافته در این اثر سترگ، «سوگواری» جایگاهی ویژه دارد. این پژوهش با رویکردی جامعه‌شناختی و با تکیه بر تحلیل عناصر نمادین و رفتاری بازتاب‌یافته در اشعار فردوسی، به بررسی و تحلیل آیین‌های سوگواری در شاهنامه می‌پردازد. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از کلیدواژه‌های ارائه شده، به بررسی توصیفات مربوط به عزاداری در شاهنامه پرداخته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که آیین‌های سوگواری در شاهنامه، فراتر از یک واکنش صرفاً عاطفی به مرگ، دارایِ کارکردهایِ اجتماعیِ چندگانه‌ای بوده‌اند. این آیین‌ها که شاملِ رفتارهایی چون «بی‌قراری»، «خاک بر سر ریختن»، «گریبان چاک زدن»، «کندن موی و روی»، «بریدن یال و دم اسب»، «وارونه نهادنِ زین»، «نیل بر اسب و پیل کشیدن»، «به آتش کشیدنِ سراپرده و درختان» و… می‌شدند، در وهلۀ اول، ابزاری برای ابراز همبستگی اجتماعی و نمایش عظمت فقدان از دست‌رفتگان بودند. در مجموع، آیین‌های سوگواری در شاهنامه، بازتابی از جهان‌بینی ایرانیان باستان در مواجهه با پدیدۀ مرگ است. این آیین‌ها، علاوه بر جنبه‌های عاطفی و آیینی، کارکردهای مهمی در حوزۀ تثبیت ساختارهای اجتماعی، نمایش منزلت افراد، و تسهیل فرایندهای روانی فردی و جمعی داشته‌اند. تحلیل این آیین‌ها، دریچه‌ای نو به سوی درک عمیق‌تر فرهنگ، باورها و مناسبات اجتماعی دوران کهن ایران می‌گشاید.

تازه های تحقیق

.

کلیدواژه‌ها


ABSTRACT

Ferdowsi’s Shahnameh, as one of Iran’s most significant literary and cultural texts, is not merely an epic narrative of the country’s mythological and heroic history; it also serves as a faithful reflection of the beliefs, rituals, and social relations of ancient Iranians. Among the myriad customs and traditions depicted in this monumental work, the practice of mourning holds a special place. Adopting a sociological approach and focusing on the analysis of symbolic and behavioral elements found in Ferdowsi’s verses, this study examines and analyzes the mourning rituals portrayed in the Shahnameh. Employing a descriptive-analytical method and utilizing the specified keywords, the research investigates the descriptions of mourning found within the text. The findings of this study indicate that mourning rituals in the *Shahnameh* served multiple social functions that extended beyond a mere emotional response to death. These rituals—encompassing actions such as displays of agitation, casting dust upon one’s head, tearing one’s garments, rending hair and scratching the face, shearing the manes and tails of horses, reversing the saddle, smearing horses and elephants with indigo, and setting fire to pavilions and trees—served primarily as a means to express social solidarity and demonstrate the magnitude of the loss. Overall, the mourning rituals depicted in the *Shahnameh* reflect the ancient Iranian worldview regarding death. Beyond their emotional and ceremonial aspects, these rituals played significant roles in reinforcing social structures, displaying individual status, and facilitating psychological processes at both the individual and collective levels. An analysis of these rituals opens a new window into a deeper understanding of the culture, beliefs, and social relations of ancient Iran. 

Key Words: Shahnameh, mourning, ritual, sociology, Ferdowsi, mythology,

 

طالشی، یدالله (1395)، زمینه‎های تطبیقی در حماسه‎های بزرگ جهان، تهران: ماه باران. 
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، تهران: دائره‎المعارف بزرگ اسلامی.
کزازی، جلال‎الدین (1382)، نامۀ باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی، ج9، تهران: سمت. 
ـــــــــــ (1387)، شاهنامه؛ نامۀ فرهنگ و منش ایرانی، اسطوره متن هویّت‌ساز، تهران: علمی.
عسگری، علی و باقری، خلیل (1404)، «بازپژوهش رسم و آیین‎های سوگواری در شاهنامۀ فردوسی»، شمارۀ 65، دورۀ 17.
ماسه، هانری و گروسه، ورنه (1339)، تاریخ تمدّن ایران، ترجمۀ جواد محبی، تهران: بنگاه مطبوعاتی گوتنبرگ. 
مرتضوی، منوچهر (1369)، فردوسی و شاهنامه، تهران:‌ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
نیک آبادی، اعظم و باقری، زینب (1392)، «آیین‎های سوگواری و مرثیه خوانی در شاهنامۀ فردوسی»، مطالعات زبان و ادبیات غنایی، سال سوم، شمارۀ 7، صص 59-76.
واحد‌دوست، مهوش (1378)، نهادینه‌های اساطیری در شاهنامه، تهران:‌ صدا و سیما.
یاحقی، محمدجعفر (1386)، فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.