نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشکده زبان ادبیات و فرهنگ شناسی، دانشگاه زبان ادبیات و فرهنگ شناسی، دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران

چکیده

هدف از بررسی ریشۀ اسطوره در داستان‌های شاهنامه، پرداختن به نقش (پهلوانی، افسانه‌ای، تاریخی) شخصیّت زال در شاهنامه فردوسی و بررسی ریشه اساطیری این شخصیّت است. قهرمانان حماسۀ ملّی در روند مستمر و پیوسته‌ای به میدان می‌آیند که فصل مشترک اسطوره و تاریخ است. داستان‌های زال تا نواده‌های رستم، ریشه ای سکایی دارد و داستان‌های مستقلی بوده که کوچکترین پیوندی با داستان‌های دینی و افسانه‌ای شاهان شرقی ایران نداشته است و به گونه‌ای جداگانه گردآوری شده است. زال اسطوره‌ای‌ترین چهرۀ حماسه است .در دوره ساسانیان هنگام تنظیم خداینامه برخی از داستان‌های سیستانی را با ماجراهای پهلوانی حماسی پادشاهان کیانی پیوند زدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد زال منشأ افسانه‌ای دارد و مانند شاهان و قهرمانان افسانه‌ای ایران برخوردار از فر و فرهمندی است، سیمرغ پرنده اسطوره‌ای که در کتاب‌های زرتشتی دربارۀ آن گفته شده است (دارای قدرت‌های جادویی و اهورایی) است در کنار زال و رستم معنا می‌یابد.

کلیدواژه‌ها

آموزگار، ژاله (1386)، زبان، فرهنگ، اسطوره، تهران: معین.
الیاده، میرچا (1362)، چشم‌اندازهای اسطوره، ترجمۀ دکتر جلال ستاری، تهران: توس.
بهار، مهرداد (1376)، از اسطوره تا تاریخ، ویراستار ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: چشمه.
ـــــــ (1380)، اساطیر ایران، تهران: توس.
ثعالبی، عبدالملک‌بن محمد (1369)، شاهنامۀ ثعالبی در شرح احوال سلاطین ایران، ترجمه محمود هدایت، چاپخانۀ مجلس.
ـــــــــ (1368)، تاریخ ثعالبی (مشهور به غرراخبار ملوک الفرس و سیرهم)، ترجمه محمد فضائلی، تهران: نقره.
حقیقی، مینوش (1388)، بررسی ریشه اسطوره (ضحاک، زال، سیاوش)، در نقاشی‌های بایسنقری، تهران: دانشگاه الزهرا.
دبیرسیاقی، محمد (1377)، پادشاهی منوچهر، تهران: قطره.
سرامی، قدمعلی (1368)، از رنگ گل تا رنج خار، تهران: علمی و فرهنگی.
سرکاراتی، بهمن (1385)، سایه‌های شکار شده، تهران: طهوری.
شایگان، داریوش، بینش اساطیری، جنگ الفبا، شمارۀ 5.
صفا، ذبیح‌الله (1390)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ پنجم، تهران: فردوس.
فاتحی، اقدس (1395)، نبشته من این نامۀ پهلوی، تهران: فارسیران.
فراهانی، رقیه (1395)، داستان‌های کامل شاهنامه به نثر، چاپ سوم، تهران: پدیدۀ دانش.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، 9 جلد، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی.
فروید، زیگموند (1369)، توتم و تابو، ترجمۀ محمدعلی خنجی، تهران: طهوری.
کاسیرر، ارنست (1370)، زبان و اسطوره، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: نقره.
کریستین‌سن، آرتور (1359)، آفرینش زیانکار در روایات ایرانی، ترجمۀ احمد طباطبایی. چاپ دانشکده تبریز.
 ـــــــــ (1364)، کیانیان، ترجمۀ ذبیح‌الله صفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کویاجی، کی (1369)، آیین‎ها و افسانه‌های ایران و چین باستان، ترجمه جلیل دوستخواه، سازمان کتاب‌های جیبی.
کیا، خجسته (1378)، سخنان سزاوار زنان در شاهنامه پهلوانی، تهران: فاخته.
چایلد، گوردون (1361)، انسان خود را می‌سازد، ترجمۀ احمدکریمی، سازمان کتاب‌های جیبی.
مختاری، محمد (1379)، اسطورۀ زال، چاپ دوم، تهران: توس.
ــــــــ (1368)، حماسه در رمز و راز ملی، تهران: قطره.
نولدکه، تئودور (1361)، حماسۀ ملی ایران، ترجمۀ بزرگ علوی، تهران: سپهر.
یاحقی، محمدجعفر (1386)، فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی، تهران: معاصر.
Eliade, M (1955), the myth of Eternal Return, London