نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشکده زبان ادبیات و فرهنگ شناسی، دانشگاه زبان ادبیات و فرهنگ شناسی، دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران

چکیده

چکیده
ایرانیان از دیرباز و پیش از اسلام به خاصیّت ذاتی کلام و از جمله نام یزدان در باطل‌کردن سحر و جادو و مبارزه با دیوان باور داشته‌اند، امّا صورت خاص اسم اعظم که بسیار ناشناخته و دست‌نیافتنی است، ملهم از افکار اسلامی و ناشی از نفوذ فرهنگ و معتقدات اسلامی و باورهای عامیانه­ای بوده‌است که بر نقّالی­ها تأثیر گذاشته­اند. موضوع تأثیر نام یزدان در باطل کردن سحر ساحران در حماسه­های ملّی ایران سابقه دارد و در طومارهای نقّالی و روایات شفاهی، یادکرد «اسم اعظم» و مؤثر بودن آن در ابطال سحر و جادو و طلسم­شکنی بسیار دیده می­شود و در موارد بسیاری به سلاح­های جادویی منقش به اسم اعظم و قدرت فوق­العادۀ پهلوان با یادکرد اسم اعظم اشاره شده است. در پژوهش حاضر که به شیوۀ توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ داده‎های کتابخانه‎ای انجام یافته، اعتقاد به تأثیر اسم اعظم در طومارهای نقّالی و باورهای عامه مورد بررسی و مداقه قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
ابن خلدون (1375). مقدمه. ترجمه محمد پروین گنابادی. تهران: علمی و فرهنگی.
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله (1351ق). حلیه الاولیاء. قاهره: مطبعه ­السعاده.
اسکندرنامه. (1388). منوچهرخان حکیم. به­کوشش علیرضا ذکاوتی قراگزلو. چ 1. تهران: سخن.
اهلی شیرازی، محمد بن یوسف (1369). دیوان اشعار اهلی شیرازی. چ2. به کوشش حامد ربانی. تهران: سنایی.
بابا افضل کاشانی، محمد بن حسین(1363). رباعیات بابا افضل کاشانی. به کوشش سعید نفیسی. تهران: فارابی.
بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد (1380). تاریخ بلعمی (تکمله و ترجمۀ تاریخ طبری). تصحیح محمدتقی بهار. به کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: زوار.       
بهمنیار، احمد (1381). داستان­نامۀ بهمنیاری. تهران: دانشگاه تهران.
پورطولمی، منیرالسادات و رجبی کبودچشمه، معصومه (1392). «مبانی حکمی اسم اعظم در عرفان نظری» مطالعات عرفانی،  ش 17، صص 21–38.
جباره ناصرو، عظیم. (1396). گردآوری و بررسی روایت­های حماسی نقالی منطقه کوهمرۀ سرخی. شیراز: تخت جمشید.            
حافظ، شمس­الدین محمد (1379). دیوان غزلیات حافظ شیرازی. به­کوشش خلیل خطیب رهبر. تهران: صفی علیشاه.
حقّی، اسماعیل بن مصطفی (بی­تا). روح البیان. بیروت: دارالفکر.
دوبوکور، مونیک. (1373). رمزهای زندۀ جان. ترجمۀ جلال ستاری. تهران: مرکز.               
ذوالفقاری، حسن (1388). فرهنگ بزرگ ضرب­المثل­های فارسی. 2ج. تهران: معین.
ذوالفقاری، حسن و شیری، علی­اکبر (1394). باورهای عامیانۀ مردم ایران، چ 6، تهران: چشمه.
سجادی، ضیاءالدین (1383)، فرهنگ اصطلاحات عرفانی، تهران: طهوری.      
شایست­نشایست، متنی به زبان فارسی میانه (1369)، آوانویسی و ترجمۀ کتایون مزداپور، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی
شمیسا، سیروس (1369). فرهنگ تلمیحات. چ 3. تهران: فردوس.
شیخ بهایی، بهاءالدین محمد عاملی (1385). نان و حلوا، تهران: آگاهان ایده
صداقت نژاد، جمشید (1374). طومار کهن شاهنامه. تهران: دنیای کتاب.           
صداقت­نژاد، جمشید (1375). طومار کهن جهانگیرنامه. تهران: نیما.
صفا، ذبیح­الله (1352). حماسه­سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.           
طباطبایی، محمدحسین (بی­تا). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
طبری، محمدبن جریر (1356). ترجمۀ تفسیر طبری. به کوشش حبیب یغمایی. تهران: توس.
طرسوسی، ابوطاهر (1356). داراب­نامه، تصحیح ذبیح­اللّه صفا. 2ج. تهران: نشر و ترجمۀ کتاب.        
طومار نقالی شاهنامه. (1391). به­کوشش سجاد آیدنلو. تهران: چشمه.                
عطار، فریدالدین (1384). تذکره الاولیاء. به کوشش ا. توکلی. تهران: بهزاد.
عطار، فریدالدین (1388). الهی­نامه. به کوشش م. شفیعی کدکنی. تهران: سخن.
عطار، فریدالدین (1354). سی­فصل. به کوشش تقی حاتمی. تهران: کتابخانۀ مرکزی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1376). شاهنامۀ فردوسی. به­کوشش سعید حمیدیان. چ4، تهران: قطره.             
فردوسی­نامه. (1369). ابوالقاسم انجوی شیرازی. 3ج. چ 3. تهران: علمی.                          
فروهر، نصرت­الله (1387). سرچشمه­های عرفان. چ1. تهران: افکار.
قشیری، عبدالکریم بن هوزان (1381). رسالۀ قشیریه. ترجمه ابوعلی عثمانی. به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر. چ 7. تهران: علمی و فرهنگی.
قیصری، داوود (1375). شرح مقدمۀ قیصری بر فصوص الحکم. تصحیح سید جلال­الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیه.
کلیات رستم­نامه، بی­تا، به کوشش محمد فرسایی، چاپ دوم، تهران: مؤسسه مطبوعاتی حسینی            
کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی، به­کوشش علی­اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب اسلامیه.
کهساری، رضا و زارعی سمنگان، رضا (1395). «اسم اعظم با تأکید بر دیدگاه فخر رازی و علامه طباطبایی»، کلام اسلامی، ش 98، صص 25-50.
مادح، قاسم (1380)، جهانگیرنامه. به کوشش ضیاءالدین سجادی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران- دانشگاه مک گیل.
ماسه، هانری. (1355). معتقدات و آداب ایرانی، ترجمه مهدی روشن ضمیر. تبریز: مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران.             
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسه الوفا، چاپ اسلامیه.
محجوب، محمدجعفر (1382)، ادبیات عامیانه ایران، به­کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه.
مرتضوی­نیا، محمدباقر (1387). «اسم اعظم»، دانشنامه کلام اسلامی، ش 1، صص 261-267.
مردانی، رمضان­علی و خانی، حامد و افچنگی، مهدی و میر، محمدعلی (1401) «تبیین فضای صدور روایات دربارة اسم اعظم بر پایۀ مطالعۀ تاریخ انگاره از عصر نزول تا تثبیت باور»، مطالعات قرآن و حدیث، س 15، ش 2، پیاپی 30، صص 61-90.
مزداپور، کتایون (1364). «اهونور کلام آفریننده»، چیستا، سال سوم، ش5.
مشکین­نامه. (1386). حسین­بابا مشکین، به­کوشش ولی­الله ترابی و داود فتحعلی ­بیگی، تهران: نمایش.
مولوی، جلال الدین محمد (1375). مثنوی معنوی، تصحیح محمد استعلامی، تهران: زوار.
میرکاظمی، حسین. (1390). من و رستم و گرز و افراسیاب. گرگان: آژینه.
ناتل خانلری، پرویز (1313)، «سپاه و جنگ در شاهنامه»، مهر، ش5، سال دوم، صص 569-578
ناصرخسرو قبادیانی. (1384). دیوان اشعار. تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق. چ6. تهران: دانشگاه تهران.
نظامی، الیاس بن یوسف (1399). خسرو و شیرین. تصحیح وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
هفت­ لشکر (طومار جامع نقالان) (1377). به­کوشش مهران افشاری و مهدی مداینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
یاحقی، محمدجعفر (1369). فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی، تهران: سروش