نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشکده زبان ادبیات و فرهنگ شناسی، دانشگاه زبان ادبیات و فرهنگ شناسی، دانشگاه بین‌المللی مجازی المصطفی، قم، ایران

چکیده

پژوهش حاضر وجوه تشابه و همچنین تفاوت­های گردیه، شخصیّت تاریخیِ شاهنامۀ فردوسی را با آتنا الهۀ اساطیر یونان مورد واکاوی قرار داده است. این دو قهرمانِ زن در ویژگی‎هایی همچون زیبایی، والاتباری، حکمت، کُنش­گری، جنگاوری و مهارت در به‎کار بردن رزم افزارها مشترک هستند. عمده­ترین وجه تفاوت­ این دو تن، آن است­ که آتنا از سرشت ایزدینه برخوردار است. این پژوهش برآن است که الهه­گان کلان‎کردار هندو-اروپایی همچون آتنا، ضمن آنکه خود، برخی از ویژگی­ها را از فرهنگ اجتماعی زنان اقوامی کهن­تر همچون سکاها برگرفته­ و در خود ادغام کرده­اند؛ رفته‎رفته در بستر زمان بر اثر علل یا عواملی، پاره‎ای از صفاتشان را به شخصیّت‎های حماسه­های­­­ ملل هندو-اروپایی بخشیده‎اند و آن خصوصیّات در میان اشخاص آثار حماسی تقسیم شده است. بر همین اساس، بررسی در پیرامون شخصیّت خدابانوی کبیری مانند آتنا و­ مقایسۀ آن با گردیۀ حماسۀ ایران نشان می‎دهد که گردیه تحت تأثیر تحوّل طبیعی اسطوره و نیز تعاملات فرهنگی دو ملّت ایران و یونان، بعضی­ از خصوصیّات کلی و جامعِ آتنا را از او برگرفته باشد. یافتۀ پژوهش، این انگاره را سامان می­دهد که گردیه، خود، قطعة شکسته و پراکنده­ای از آتنا در اساطیر یونان است؛ زیرا جنبه­هایی از وجوه شخصیّت او در کالبد گردیه، آشکارا قابل بازشناسی ­است.

کلیدواژه‌ها

آموزگار، ژاله (1385)، تاریخ اساطیری ایران، تهران: سمت.
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی(1382)، شناخت اساطیر ایران، چاپ 8، تهران: چشمه.
انوشیروانی، علیرضا (1389)، «ضرورت ادبیات تطبیقی در ایران»، فصلنامه ادبیات تطبیقی، ش1، بهار، 38-6.
ابن ندیم، (1343)، الفهرست، ترجمۀ محمدرضا تجدد، تهران: ابن‌سینا.
اسماعیل پور، ابوالقاسم (1377)، اسطوره بیان نمادین، تهران: سروش.
اسمیت، ژوئل (1383)، فرهنگ اساطیر یونان و رم، ترجمه شهلا برادران، تهران: فرهنگ معاصر.
انوشیروانی، علیرضا (1389)، ضرورت ادبیّات تطبیقی در ایران، فصلنامه ادبیات تطبیقی، ش1، زمستان، 38-6.
بلعمی، ابوعلی‌محمد (1353)، تاریخ بلعمی، تصحیح محمدتقی بهار، تهران: زوّار.
بولن، شینودا (1380)، نمادهای اسطوره‌ای و روانشناسی زنان، ترجمه آذر یوسفی، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
بهار، مهرداد (1373)، جستاری چند در فرهنگ ایران، تهران: فکر روز.
پین­سنت، جان (1380)، اساطیر یونان، ترجمۀ باجلان فرخی، تهران: اساطیر.
ثعالبی، ابومنصور (1369)، شاهنامۀ ثعالبی؛ ­در شرح احوال سلاطین ایران، ترجمۀ محمود هدایت، چاپخانۀ مجلس.
چوبینۀ بهروز، عرفان (1400)، زنی بود بر سان گردی سوار؛ بررسی ریشه­های تاریخی پدیدۀ زن جنگاور در شاهنامه، آیینۀ میراث، ش 68. تابستان، 4-21.
حائری، جمال‌الدین (1383)، زنان شاهنامه پژوهش و نقالی، از آذرگشسب تا همای، تهران: پیوند نو.
خالقی‎مطلق، جلال (1393)، یادداشت‌های شاهنامه، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
دیکسون ­کندی، مایک (1390)، دانش‌نامۀ اساطیر یونان و روم، ترجمه رقیه بهزادی، تهران: طهوری.
دینوری، ابوحنیفه (1346)، اخبارالطوال، ترجمه صادق نشأت، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
سرّامی، قدمعلی (1378)، از رنگ گل تا رنج خار، تهران: علمی و فرهنگی.
شوالیه، ژان و گربران، آلن (1379)، فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، ج 1، تهران: جیحون.
صفا، ذبیح‌الله (1390)، حماسه‌سرایی در ایران، تهران: فردوس.
طبری، محمدبن جریر (1380)، تاریخ‎نامۀ طبری، تصحیح محمد روشن، چاپ سوم، تهران: سروش.
عباسی، حجت و قبادی، حسینعلی (1389)، مقایسۀ جایگاه زن در شاهنامۀ فردوسی با ایلیاد و اودیسۀ هومر، فصلنامۀ ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ش 19، ص 138-109.
علی‌نقی، حسین (1390)، «تحلیل شخصیّت و نقش زنان در داستان‌های شاهنامه»، فصلنامۀ زن و فرهنگ،س2، ش 9، تابستان، 81-59.
فاتحی، اقدس (1395)، نبشته من این نامۀ پهلوی؛ بررسی­ و تحلیل ­شخصیّت­های ­برجستۀ ­اساطیری­ ایران ­باستان­، تهران: فارسیران.
فردوسی، ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی‎مطلق، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
فضائلی، سودابه (1383)، فرهنگ غرائب، تهران: سازمان میراث فرهنگی. 
گردیزی، ابوسعیدعبدالحی (1363)، تاریخ گردیزی، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
گریمال، پیر (1387)، فرهنگ اساطیر یونان و رم، ترجمه دکتر احمد بهمنش، چاپ 4، ج1، تهران: امیرکبیر.
مسعودی، علی‌بن‌حسین (1362)، مروج‎الذهب و معادن‎الجواهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ ششم، تهران: علمی و فرهنگی.
وارنر، رکس (1386)، دانشنامۀ اساطیر جهان، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل‎پور، تهران: اسطوره.
همیلتون، ادیت (1383)، سیری در اساطیر یونان و روم، ترجمه عبدالحسین شریفیان، تهران: اساطیر.
هومر (1393)، ایلیاد و ادیسه، ترجمۀ سعید نفیسی، تهران: هرمس.
یزدانی، زینب (1378)، زن در شعر فارسی، تهران: فردوس.
یارشاطر، احسان (1373)، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ج 3، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
Pindare (1922), septieme Olympique, Traduction de Aime Puech. Les Belles-Lettres. Paris.