نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه مجازی، جامعه المصطفی العالمیه قم، قم، ایران
چکیده
علم کلام یا کلامشناسی دانشی است که به بحث پیرامون اصول اعتقادی و جهانبینی دینی بر مبنای استدلال عقلی و نقلی میپردازد و به شبهههایی که در این زمینه مطرح میشود، پاسخ میدهد. علم کلام از علوم اسلامی است که بیشتر بر کاربرد عقل، علم و تحقیق در مسائل اعتقادی تکیه دارد تا باور تقلیدی. کلام بهعنوان علم دفاع از عقاید، بر شعر و نثر فارسی با مضامینی چون توحید، نبوت و معاد اثر گذاشت و شاعرانی مانند سنایی و ناصر خسرو از استدلالهای کلامی در حکمتسرایی استفاده کردند. در دورههای پس از اسلام، کلام معتزلی و اشعری بر سبکهای بحث و جدل (مناظرهای) ادبیات تأثیر نهاد و زبان فارسی را برای بیان مباحث اعتقادی مناسب ساخت، بهویژه در آثاری که گرایشهای ملی را با آموزههای اسلامی پیوند زد. این علم همچنین زمینهساز تسامح مذهبی در ادبیات شد. پژوهش حاضر که با روش توصیفی انجام گرفته به بررسی جایگاه علم کلام و تأثیر آن بر ادبیات فارسی پرداخته است. نتایج حاصل از انجام این پژوهش اینست که علم کلام بهعنوان یکی از علوم اسلامی که به دفاع از عقاید دینی و بررسی مسائل اعتقادی مانند توحید، صفات الهی، نبوت، معاد و جبر و اختیار میپردازد، تأثیر عمیق و چندلایهای بر ادبیات فارسی داشته است. این تأثیر از سدههای میانی اسلام (به ویژه قرنهای چهارم تا هشتم هجری) آغاز شد و شاعران و نویسندگان فارسی زبان را به ابزاری برای تعلیم و تبلیغ مباحث کلامی تبدیل کرد، به طوری که ادبیات تعلیمی فارسی بدون شناخت زمینههای کلامی، ناقص فهمیده میشود.
کلیدواژهها