تحلیل مؤلفه‌های باستان‌گرایی در شعر سبک خراسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه مجازی، جامعه المصطفی العالمیه قم، قم، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه مجازی، جامعه المصطفی العالمیه قم، قم، ایران

چکیده

سبک خراسانی به‌عنوان خاستگاه شعر کلاسیک فارسی، واجد ویژگی‌های زبانی و ساختاری است که پیوند عمیقی با کهن‌الگوهای زبانی دارند. باستان‌گرایی در این دوره، فراتر از یک ساده‌انگاری زمانی، بیانگر تعاملی آگاهانه میان جهان‌بینی شاعر و ساختار زبانی حاکم است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی و طبقه‌بندی مؤلفه‌های باستان‌گرایی در شعر سبک خراسانی، به دنبال پاسخ به این پرسش است که نشانه‌های کهنگی در این سبک، چه کارکردی در ساختار زیبایی‌شناختی اثر داشته‌اند. این مطالعه با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر رویکرد سبک‌شناختی، با بررسی نمونه‌های منتخب از دیوان شاعران شاخص این دوره (مانند رودکی، فردوسی و عنصری)، به استخراج و طبقه‌بندی مؤلفه‌های زبانی (واژگان، ساختارهای نحوی) و بلاغی پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که باستان‌گرایی در شعر سبک خراسانی، در سه سطح واژگانی (استفاده از لغات متروک و کهن)، دستوری (تداوم ساختارهای نحوی کهن) و معنایی (بهره‌گیری از تصاویر حماسی باستانی) قابل ردیابی است. این مؤلفه‌ها در آثار این دوره صرفاً بازمانده‌های زبانی نیستند، بلکه ابزاری برای القای صلابت لحن، حماسه‌پردازی و ایجاد فاصلۀ زیباشناختی میان متن و واقعیت روزمره بوده‌اند. نتایج این پژوهش تبیین می‌کند که باستان‌گرایی در سبک خراسانی، یک استراتژی سبکی است که به شعر این دوره هویت تاریخی و وقار حماسی بخشیده است. این مطالعه در نهایت نشان می‌دهد که گذار از سبک خراسانی به سبک‌های بعدی، بیش از آنکه گسست کامل باشد، حاصل تغییر جهت کارکردی همین نشانه‌های باستانی در بستر تحولات اجتماعی دوران است.

تازه های تحقیق

.

کلیدواژه‌ها


ABSTRACT

As the cradle of classical Persian poetry, the Khorasani style possesses linguistic and structural characteristics deeply rooted in linguistic archetypes. Archaism in this period transcends mere temporal simplicity; it represents a conscious interplay between the poet's worldview and the prevailing linguistic structure. Aiming to analyze and classify the components of archaism in Khorasani-style poetry, this research investigates the function of archaic elements within the aesthetic structure of the works. Employing a descriptive-analytical method grounded in a stylistic approach, the study examines selected examples from the collected works of prominent poets of the era—such as Rudaki, Ferdowsi, and Unsuri—to identify and categorize linguistic (lexical and syntactic) and rhetorical components. The findings indicate that archaism in Khorasani-style poetry manifests at three levels: lexical (use of obsolete and archaic words), grammatical (retention of archaic syntactic structures), and semantic (employment of ancient epic imagery). These components are not merely linguistic vestiges; rather, they serve as tools to convey a robust tone, evoke an epic quality, and establish an aesthetic distance between the text and everyday reality. The study concludes that archaism in the Khorasani style is a stylistic strategy that imbues the poetry of this period with historical identity and epic gravitas. Ultimately, this study demonstrates that the transition from the Khorasani style to subsequent styles was not so much a complete rupture as it was the result of a functional shift in these very archaic markers, occurring within the context of the era's social transformations.

Key Words: Khorasani style, archaism, social transformations, classical Persian poetry ,

 

ابراهیمی، مختار و برکتی، محمد (1388)، «تأثیر سبک خراسانی بر شعر معاصر فارسی»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز، پایان نامۀ کارشناسی ارشد.
شفیعی، فاطمه (1396)، «بازتاب سبک خراسانی در ادوار مختلف شعر فارسی»، دومین همایش ملی بازشناسی مشاهیر و مفاخر خراسان در ادب پارسی.
شمیسا، سیروس (1386)، کلیات سبک‎شناسی، چاپ  ششم، تهران: میترا.
ــــــــــــ (1373)، سبک‎شناسی شعر، چاپ چهارم، تهران: میترا.
صدرالحفاظی، سیدمهدی (1389)، «مختصات زبانی سبک خراسانی در گلستان سعدی»، نشریۀ سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، دورۀ3، شمارۀ 1، صص 79-99.
عسکریان، هاجر و شادمنامن، محمدرضا (1401)، «تطوّر ماهیت معشوق در شعر فارسی (از سبک خراسانی تا سبک هندی)»، نشریۀ بهارستان سخن، شمارۀ 56، دورۀ 19. صص 67- 82.
کفاش، حمزه (1404)، «وصف . خاستگاه نظری آن در سبک خراسانی»، دانشگاه فردوسی مشهد، دورۀ 18، شمارۀ 70، صص 258-298.
محجوب، محمدجعفر (1372)، سبک خراسانی در شعر فارسی (بررسی مختصات سبکی شعر فارسی از ظهور تا پایان قرن پنجم هجری)، تهران: فردوس.