تحلیل تطبیقی کارکرد سمبولیسم اجتماعی در شعر مهدی اخوان‌ثالث و سهراب سپهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموختۀ دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه قم، قم، ایران

چکیده

جریان سمبولیسم اجتماعی در ادبیات فارسی یکی از جریان‌های مهم شعر معاصر است که با تأکید بر دو ویژگی اصلی جامعه‌گرایی و نمادگرایی شکل گرفته است. بنیانگذار و نماینده اصلی این جریان، نیما یوشیج است که با شعر «ققنوس» نخستین نمونه این سبک را ارائه داد. نمادگرایی اجتماعی به مثابۀ یک راهبرد زیبایی‌شناختی، یکی از کارآمدترین ابزارهای شاعران معاصر ایران برای بازنمایی فضای سیاسی-اجتماعی حاکم بر جامعه بوده است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، به واکاوی کارکرد نمادها در اشعار مهدی اخوان ثالث و سهراب سپهری می‌پردازد تا نشان دهد چگونه دو شاعر با جهان‌بینی و زبان متفاوت، از ظرفیت نماد برای نقد وضعیت موجود بهره برده‌اند. مسئلۀ اصلی این نوشتار، بررسی این تضاد دیالکتیکی است که چگونه اخوان ثالث با تکیه بر نمادهای اسطوره‌ای، تاریخی و حماسی نظیر زمستان، آوار، ویرانه‌ها، فضایی از یأس اجتماعی و انجماد سیاسی را ترسیم می‌کند، در حالی که سهراب سپهری با بهره‌گیری از نمادهای طبیعت‌گرایانه و هستی‌شناختی نظیر آب، نور، باغ، در پی جست‌وجوی مدینه‌ای فاضله و فضایی برای رهایی انسان است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که در اشعار اخوان، نمادها غالباً ماهیتی سیاسی-اجتماعی دارند و در خدمت بیان خشم و اندوه شاعر در برابر استبداد و انحطاط فرهنگی‌اند؛ در مقابل، نمادگرایی سپهری با وجود رگه‌های اجتماعی، ماهیتی فلسفی-عرفانی دارد و نقد اجتماعی او نه در ساحت مستقیم سیاسی، بلکه در ساحت بازگشت به اصالت انسانی و طبیعت صورت می‌پذیرد.

تازه های تحقیق

.

کلیدواژه‌ها


ABSTRACT

The movement of social symbolism in Persian literature stands as a significant current in contemporary poetry, defined by the dual characteristics of social engagement and symbolism. Nima Yooshij, the movement's founder and primary exponent, introduced the first example of this style with his poem "Ghoghnoos" (The Phoenix). As an aesthetic strategy, social symbolism has served as one of the most effective tools for contemporary Iranian poets to depict the prevailing socio-political climate. Adopting a comparative approach, this study analyzes the function of symbols in the poetry of Mehdi Akhavan-Sales and Sohrab Sepehri, illustrating how these two poets—despite their differing worldviews and linguistic styles—have harnessed the potential of symbolism to critique the status quo. The central focus of this paper is the examination of a dialectical contrast: while Akhavan-Sales employs mythological, historical, and epic symbols—such as winter, rubble, and ruins—to portray an atmosphere of social despair and political stagnation, Sepehri utilizes naturalistic and ontological symbols—such as water, light, and the garden—in pursuit of a utopia and a space for human liberation. The findings indicate that in Akhavan’s poetry, symbols are predominantly socio-political in nature, serving to articulate the poet's anger and sorrow regarding tyranny and cultural decay; conversely, while Sepehri’s symbolism contains social undertones, it is fundamentally philosophical and mystical, with his social critique manifesting not in the direct political arena, but rather through a return to human authenticity and nature.

Key Words: Social symbolism, Akhavan-e Sales, Sohrab Sepehri,cryptic language,naturalism .

 

آرمیده، فریده و بیگدلی، نسرین (1395)، «سمبولیسم اجتماعی در شعر معاصر فارسی»، همایش بین المللی شرق شناسی و مطالعات ایرانی، دورۀ دوم.
جلالی پندری، یدالله (1398)، مهدی اخوان ثالث؛ نقد و بررسی شعر معاصر، تهران: مروارید.
حاجی رحیمی، فاطمه و شهریاری، حسن (1398)، «بررسی اندیشه‎های تلفیقی در آثار مهدی اخوان ثالث»، فصلنامۀ بهارستان سخن، سال 16، شمارۀ 46، صص 91-107.
خاتمی، احمد (1396)، نگاهی به ادبیات معاصر ایران، تهران: علم.
دستغیب، عبدالله (1393)، شاعر شکست؛ نقد و تحلیل شعر مهدی اخوان ثالث، تهران: آمیتیس.
دلاویز، مسعود (1390)، سمبولیسم اجتماعی، اصول و شکل‌های آن در شعر معاصر فارسی، کتاب ماه ادبیات، سال پنجم، شمارۀ 58، پیاپی 172.
زنده دل، مهین و غیبی، محمودرضا (1399)، «بررسی سبک شناختی اشعار مهدی اخوان ثالث»، مجلۀ نقد، تحلیل و زیبایی شناسی متون ، شمارۀ 4، دورۀ 3.
میرناصری، معصومه، ذبیحی، رحمان (1404)، «بررسی و تحلیل اسکاز در اشعار روایی مهدی اخوان ثالث»، نشریۀ ادبیات و پژوهش‎های میان رشته‌ای، دورۀ 7، شمارۀ 13.